چهارشنبه ۲۲ آبان سال ۱۳۹۸

طرح مسله آزار جنسی در محیط دانشگاه ضرورت ، حساسیت و دقت

 سید حسین سراج زاده دانشیار دانشگاه خوارزمی :در این روزها با طرح یکی دو مورد اتهام آزار جنسی زنان دانشجو در دو کانال تلگرامی و بازتاب آن در برخی از فضاهای مجازی علوم اجتماعی، موضوع آزار جنسی دانشجویان زن توسط معدودی از استادان مرد در فضای مجازی علوم اجتماعی و شاید جاهای دیگری که من اطلاع ندارم مطرح شده است. این پدیده و نحوه بازتاب آن در فضای مجازی و حساسیت هایی که ایجاد کرده است، ایجاب می‌کند تا با دقت و حساسیت به آن پرداخت. در این راستا به موضوع می‌پردازم و یادآور می‌شوم که موارد مطرح شده دیدگاه شخصی نگارنده است.

1- موضوع امنیت جنسی زنان در فضای عمومی و محیط کار و تحصیل و مزاحمت‌ها و آزارهای جنسی تهدیدکننده آن یکی از مسائل اجتماعی حساس و بسیار با اهمیت در همه جوامع از جمله جامعه ایران است. در همه جوامع مواردی از آزارهای جنسی در دانشگاه‌ها هم وجود دارد. در دانشگاه‌های آمریکا و کانادا بین یک چهارم تا یک پنجم دانشجویان زن تجربه انواعی از آزار جنسی را گزارش کرده اند، هر چند که میزان آزار جنسی زنان در دانشگاه‌ها کمتر از سایر جاهاست (Muehlenhard etal., 2017; Canadian Federation of Students–Ontario, 2015). در ایران، اطلاعات میدانی برآمده از تجربه زیسته زنان و معدود پژوهش‌های روشمند و معتبری که در این زمینه انجام شده نشان می‌دهد که احساس نا‌امنی جنسی و تجربه واقعی انواع آزارها به خصوص صورت‌های خفیف‌تر آن، در بین زنان و دختران جوان در حد بالایی است و عملاً بخشی از تجربه روزانه بخش قابل توجهی از آنان در فضاهای عمومی است (سراج زاده و همکاران، 1394: 148-149؛ ایمان و همکاران، 1390؛ حسین زاده، 1387). همانند سایر جوامع، محیط‌های آکادمیک و دانشگاه‌ها از جمله سالمترین و امن‌ترین مکان‌های فضای عمومی است و تجربه آزار جنسی در دانشگاه کمتر از سایر محیط‌های شغلی و فضای عمومی است. با وجود این، انواعی از آزارهای جنسی زنان در محیط دانشگاه هم ظهور و بروز پیدا می‌کند. در عین حال، متناسب با جایگاهی که محیط‌های آکادمیک دارند و سرمایه اجتماعی بالای دانشگاهیان در جامعه، حساسیت نسبت به بروز این نابهنجاری رفتاری در محیط‌های آکادمیک بیشتر است و به همین دلیل شایسته است که با آن با حساسیت برخورد شود و واکنش متناسب نشان داده شود.

2- بخشی از آزارهای جنسی که ممکن است یک زن دانشجو تجربه کند، می‌تواند از طرف یک استاد، کارمند، یا دانشجوی مرد، و یا حتی در مواردی از طرف یک کارمند و یا دانشجوی زن باشد، هر چند که نوع اخیر آن ممکن است بسیار کم بسامد یا کم اهمیت باشد. در این بین، آزار جنسی دانشجوی زن توسط استاد مرد که موضوع گفتگوهای اخیر بوده است، غیرقابل قبول‌ترین و حساسیت برانگیزترین نوع آزار جنسی زنان است، زیرا انتظار می‌رود نقش استادی همراه با نوعی فرهیختگی و اخلاق مداری باشد و استاد از اقتدار آموزشی و اداری اش سوءاستفاده‌های شخصی نکند؛ و به خصوص در یک رابطة ظالمانه برای بهرمندی جنسی و در نتیجه، آزار جنسی دیگران وارد نشود. به همین دلیل، اتهامی که مطرح شده حساسیت زیادی برانگیخته است و شماری از فعالان حقوق زنان واکنش‌های جدی نسبت به آن داشته اند. در عین حال، لازم است به دور از هیجان هایی که ممکن است در فضای مجازی ایجاد و تشدید شود، با این موضوع برخورد کرد تا اثر بخشی واقعی داشته باشد.

3- بر اساس اطلاعات و تجربه‌های مستقیم و غیرمستقیم معتبر می‌توان گفت که روایت‌ها و گفتگوهایی که از روابط جنسی نامتعارف و حساسیت برانگیز و آزاردهنده بین استاد و دانشجو مطرح می‌شود، ممکن است چهار حالت داشته باشد:

سوءاستفاده استاد از قدرت و اقتدار آموزشی و اداری خود برای انواعی از تمتع‌های جنسی و تحمیل یک رابطه آزاردهنده بر دانشجو. این مورد که گزارش‌ها و شایعه هایی درباره آن شنیده می‌شود، حتی اگر فراوانی آن اندک باشد، باید با حساسیت بالایی با آن برخورد شود.مطرح کردن اتهام رابطه یا آزار جنسی استاد و دانشجو به صورت غیر واقعی، به منظور بی آبرو کردن یک استاد و یا دانشجو که با مورد بالا مرتبط است و به همین دلیل در برخورد با اتهام هایی که مطرح می‌شود باید با احتیاط و دقت برخورد شود.سوءاستفاده دانشجو از جاذبه‌های جنسی یا به تعبیر کاترین حکیم (2011) «سرمایه جنسی» خود برای جلب نظر استاد به منظور رسیدن به یک هدف آموزشی مثل نمره یا همکاری در یک پروژه و .... این مورد کمتر مورد توجه قرار گرفته است و درباره آن گفتگو و پژوهش صورت گرفته است. در مواردی این حالت یعنی سوء استفاده فرصت طلبانه دانشجو از سرمایه جنسی با مورد یک ترکیب می‌شوند. در هر حال، از آنجا که استاد در موضع قدرت قرار دارد، حتی در این حالت هم مسئولیت مدیریت این وضعیت با اوست و از سنگینی خطای محتمل او نمی‌کاهد.رابطه عاطفی و عاشقانه واقعی یک طرفه یا دو طرفه بین استاد و دانشجو. این مورد مثل هر رابطه واقعی عاشقانه بسیار پر رمز و راز و پیچیده است با این حال، در موقعیت استادی،بر روابط واقعی عاشقانه هم هنجارهایی حاکم است که بی توجهی به آنها پر هزینه است و ممکن است شائبه سوءاستفاده از موقعیت استادی برای تمتع جنسی را مطرح کند، که در اینجا مجال پرداختن به این مورد نیست.

4- گفتگوهای مطرح شده در این روزها می‌تواند مصداق هایی از مورد یک و دو باشند. که در ادامه به جنبه هایی از آن می‌پردازم.

* همان طور که اشاره شد، موضوع آزار جنسی دانشجو توسط استاد از این جهت مسئله با اهمیتی است که با سوءاستفاده از قدرت استاد در یک رابطه استاد -دانشجویی بروز پیدا می‌کند و مصداق بارزی از سوءاستفاده از قدرت برای یک امر شخصی است. این پدیده شماری از زنان دانشجو را در معرض تجربه‌های بسیار آزاردهنده قرار می‌دهد و سلامت روانی و زندگی اجتماعی آنها را به مخاطره می‌اندازد. به علاوه، حتی وقوع شمار کمی از آن، از فرهیختگی محیط دانشگاه می‌کاهد و باعث می‌شود سرمایه اجتماعی دانشگاهیان در جامعه کاهش یابد. به همین دلیل باید با این پدیده آزاردهنده که با عرف، شرع و قانون هم کاملاً مغایرت دارد با حساسیت زیاد برخورد کرد و غفلتی که در پژوهش‌های اجتماعی و نظام مدیریتی آموزش عالی نسبت به آن وجود دارد پشت سر گذاشته شود.

* در عین حال، در پرداختن به این پدیده نابهنجار و مجرمانه، نباید با هیجان زدگی و بی دقتی عمل کرد. طرح نام استادانی خاص و متهم کردن آنان از طرف شاکیان بی نام و نشان و لیست کردن روایت هایی که حتی اعتبار روش شناسانه و پژوهشی آنها (چه برسد به اعتبار حقوقی آنها) ممکن است محل تردید باشد، این شائبه را مطرح می‌کند که شاید کسانی قصد بی آبروکردن افراد یا دانشگاه و نهاد خاصی را دارند و اگر چنین باشد، نباید بازی غیراخلاقی آنان را گرم کرد.

* موضوع طرح شکایت و پی‌گیری حقوقی آزارهای جنسی در نظام دانشگاهی، همانند جامعه، دارای موانع فرهنگی، سیاسی و اداری، و نیز ابهام‌های حقوقی است. موضوعاتی مثل ترس از بی آبرو شدن آزاردیده در محیط دانشگاه و به خصوص در محیط سنتی خانوادگی و اجتماعی، دشواری ارائه مستندات محکمه پسند، بی اطلاعی آزاردیدگان از چگونگی طرح شکایت، غلبه فرهنگ مردسالارانه بر رویه‌های دادرسی، بی اعتمادی نسبت به نهادهای رسیدگی کننده و در نتیجه، تردید در به نتیجه رسیدن شکایت باعث شده زنان آزار دیده کمتر اقدام به طرح مسئله و شکایت بکنند.

* با وجود این، چنین نیست که حتی در شرایط فعلی، افراد آزاردیده به هیچ عنوان امکانی برای طرح شکایت و به نتیجه رسیدن آن نداشته باشند و آزارگران با خیال راحت آزادی عمل داشته باشند. در سال‌های اخیر مواردی از پی‌گیری اداری و حقوقی این نوع خلاف‌های شماری از استادان در دانشگاه‌های کشور وجود داشته که از جمله آنها چند مورد است که من اطلاع دارم: در یکی از دانشگاه‌های تهران دو پرونده آزار جنسی رسیدگی شده است؛ در یک مورد که آزاردیده دارای هویت مشخصی بوده و امکان رسیدگی وجود داشته، جرم استاد محرز و از دانشگاه اخراج شده است؛ اما در یک مورد که آزار دیده مشخص نبوده و افراد و نهادهایی اتهام را مطرح کرده و پی‌گیر آن بوده اند، استادِ متهم تبرئه شده است. همچنین یک مورد دیگر با پی‌گیری جدی حقوقی آزاردیده به محکومیت قضایی منجر شده است. اطلاع دارم در دانشگاه علوم پزشکی یکی از شهرستان‌ها هم گزارش مواردی از آزار جنسی به اخراج دو استاد انجامیده است. این شواهد حاکی از آن است که بر خلاف تصویری که برخی گزارش‌های غیرمستند ترسیم می‌کنند، اینطور نیست که آزارگران حاشیه کاملاً امنی داشته باشند. با وجود این همان طور که در بند بالا اشاره شد، آسیب دیدگان در طرح مسئله با موانع جدی ذهنی و عینی روبرو هستند و چه بسا بسیاری از این موارد ناگفته و مخفی می‌ماند؛ و به همین دلیل باید اقدامات جدی برای رفع این موانع به عمل آید.

 طرح اتهاماتی بدون مشخص بودن اسم شاکی و مستندات قابل راستی‌آزمایی هم همواره امکان پذیر است. این امر که ممکن است با انگیزه‌های انتقام جویی و تخریب افراد یا نهادها صورت گیرد، امری بسیار غیراخلاقی است. طرح اتهام آزارجنسی بدون ارائة شواهد و سایر مقدمات لازم، در عمل خود مانعی برای طرح موارد واقعی است. از این رو، این کار می‌تواند به بازتولید همین وضعیت منجر شود و موقعیت قربانیان را دشوارتر کند. در عین حال، واکنش‌ها نسبت به این امر در فضای مجازی و بین شماری از پژوهشگران اجتماعی و فعالان حقوق زنان، زمینة خوبی برای طرح مسئولانه این مسئله در یک فضای واقعی فراهم کرده است، که می‌تواند باعث شود این موضوع در اولویت‌های پژوهشی رهایی بخش قرار گیرد؛ و فعالان حقوق زنان و مدیران دانشگاه‌ها برای مقابله با این پدیده اقدامات عملی مشترکی داشته باشند. در این راستا لازم است:

با پژوهش‌های کمی و کیفی معتبر ابعاد مسئله تا حدودی مشخص شود و تصویر واقع بینانه ای از فراوانی انواع سوءاستفاده‌ها و آزارهای جنسی به دست آید،موانع ساختاری و فرایندی اداری و حقوقی مربوط به رسیدگی به این نابهنجاری‌ها و جرایم مشخص شود،با برنامه‌های عملی در حوزه عمومی دانشگاهی و نظام مدیریتی دانشگاه ها، قواعد اخلاقی و هنجاری حاکم بر روابط استاد و دانشجو بازبینی و تصریح شوند و همانند دانشگاه‌های مدرن دنیا، نظام نامه (پروتکل) مشخص روابط استاد و دانشجو شامل تعریف مشخص از روابط غیر قابل قبول جنسی تهیه شود،رویه‌های حقوقی مشخص برای طرح شکایت بدون آسیب دیدن آزاردیده و برخورد جدی با متخلفان و سوءاستفاده کنندگان ایجاد شود و به اطلاع همه دانشجویان برسد،با بحث و گفتگو درباره موضوع، حساسیت و آگاهی لازم نسبت به آزارجنسی بوجود آید و هنجارهای مرتبط با آن تصریح شود؛و زنان دانشجو برای مواجهه با موقعیت هایی که در معرض آزار جنسی قرار می‌گیرند توانمند شوند.

با این اقدامات زمینه‌های ظهور و بروز آزار جنسی دانشجویان کاهش می‌یابد، و در نتیجه امنیت جنسی زنان دانشجو و آرامش آنان تقویت و فرهیختگی و اخلاقی بودن محیط دانشگاه تقویت شود.

پیشنهاد می‌کنم، انجمن جامعه شناسی ایران با همکاری انجمن ایرانی اخلاق در علوم و فناوری و سایر انجمن‌های علمی، بر اساس مسئولیت علمی و اجتماعی خود، در تعامل با پژوهشگران و فعالان حقوق زنان و نیز مدیران آموزش عالی و دانشگاه ها، در فعالیت‌های پژوهشی، ترویجی و عملی که در بند بالا اشاره شد، مشارکت فعال داشته باشد.

در دومین جلسه هیات مدیره دوره دهم انجمن جامعه شناسی ایران، موضوع ایجاد کمیته اخلاق حرفه ای جامعه شناسی مطرح شد و مورد استقبال هیأت مدیره قرار گرفت. کارکردن روی نظام‌نامه هنجاری روابط استاد و دانشجو (از جمله مشخص شدن مصداق‌های آزار جنسی) می‌تواند از برنامه‌های این کمیته باشد. همچنین گروه‌های مختلف تخصصی انجمن می‌توانند با طرح مباحث برآمده از پژوهش‌های معتبر به آگاهی بخشی در این زمینه کمک کنند.

طرح این بحث از طرف دانشگاهیان و اهل علوم اجتماعی، نباید این سوء برداشت را در پی داشته باشد که این پدیده در دانشگاه‌ها در مقایسه با سایر فضاهای عمومی جامعه، و در رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی در مقایسه با سایر رشته ها،بیشتر است. شواهد عینی و پیمایش‌های خارجی خلاف این امر را نشان می‌دهند (Canadian Federation of Students–Ontario, 2015: 2) که شواهد داخلی هم مؤید همین الگو است. آنچه باعث شده دانشگاهیان و اهل علوم اجتماعی در طرح این بحث پیشگام شوند، اقتضای حرفه علمی و رشته ای آنهاست که ایجاب می‌کند، قبل از دیگران نشانه‌های بروز یک نابهنجاری را دریابند، نسبت به آن هشدار دهند، و برای کاهش آن چاره جویی کنند. همچنین این امر نشانه حساسیت بالای اخلاقی دانشگاهیان و اهل علوم انسانی و اجتماعی نسبت به روابط نابهنجار و تبعیض آمیز و ناامنی‌های جنسی زنان و دختران در جامعه و دانشگاه است. پیشگامی دانشگاه‌ها در طرح مشکل آزارجنسی زنان که یک پدیده جهانی است، و ارائه برنامه هایی برای کاهش آن بر اساس ارزش‌های اخلاقی با استفاده از تجربه‌های جهانی، می‌تواند حساسیت به موضوع در سایر محیط‌های کار و زندگی و فضای عمومی را در پی داشته باشد و چنانچه به شایستگی به آن توجه شود، فضای عمومی و عرصة کار و زندگی را برای زنان امن‌تر و آسوده‌تر کند.


پیام یا سوال خود را برایمان بفرستید

پر کردن فیلد های ستاره دار الزامی می باشد.*

*